Tryptyk gdański

Kamienica
W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych Gdańsk wciąż był morzem ruin, ponad które wypiętrzały się okaleczone, nadpalone wieże kościołów. Pierwsze kamieniczki odbudowano w obrębie ulic: Długiej, Ogarnej i Piwnej. Ojcowie rodzin, którzy pracowali przy odbudowie miasta, otrzymywali w nich mieszkania z przydziału. Mój ojciec, cieśla z zawodu, był jednym z nich. 
Trzypiętrowa kamienica przy ulicy Piwnej, przygarnęła powojennych rozbitków i tułaczy z wielu zakątków Europy. Wśród dziesięciu rodzin byli ludzie z Pomorza, Poznańskiego i z Wileńszczyzny. Moi rodzice powrócili z Niemiec, gdzie zostali wywiezieni na roboty; ojciec spod Lublina, matka z Kijowa. 
Na ostatnim piętrze, przy strychu, najmniejsze z mieszkań zajmowała pani Gertruda Detlaf, rodowita gdańszczanka, wdowa z małoletnią córką. Zawsze podkreślała, że jako jedyna w kamienicy jest „tutejsza”. Na ryby mówiła „fisze”, a niemal każdą wypowiadaną kwestię kończyła słowami: „Jo wej”. 
Początkowo mieszkańcy kamienicy patrzyli na siebie nieufnie, podejrzliwie. Z czasem sytuacja uległa zmianie na lepsze, głównie z powodu dzieci, których w każdej rodzinie było co najmniej dwoje. Zbrataliśmy się szybko, bez żadnych uprzedzeń, podczas wspólnych zabaw na podwórzu. Budowaliśmy bunkry z cegieł, polowaliśmy na szczury, graliśmy w cymbergaja, klipę oraz palanta i ganialiśmy z drucianymi popychaczkami za toczonymi po ulicach fajerkami. Nasze troskliwe matki wychylały się z okien i rzucały nam w papierowych torebkach pajdy chleba ze smalcem lub cukrem, a po południu, po powrocie naszych ojców z pracy, wołały na zupę. W cieplejsze dni, pomiędzy praniem, a sprzątaniem, siadywały we dwie, we trzy, na ławce pod domem, cerując skarpety i łatając nasze portki. Gadały o życiu, o chorobach i o tym co ugotować na obiad.
Na pierwszym zebraniu mieszkańców, na gospodarza kamienicy wybrano Helmuta Grabowskiego z parteru. Mówił, że kilka lat spędził w niewoli, lecz nigdy nie sprecyzował w jakiej: u Ruskich, Niemców, czy może u Amerykanów?
Kamienica zaczęła żyć swoim codziennym, pogodnym rytmem, mimo licznych niedostatków, doskwierających mieszkańcom. Kobiety częstowały się tym, co usmażyły lub upiekły, a mężczyźni zaczęli się odwiedzać, gdy któryś zrobił domową nalewkę lub zdobył butelkę wódki. O polityce nie rozmawiali; radia „Wolna Europa” słuchało się tylko we własnym mieszkaniu, wytłumiając dodatkowo drzwi kocem. 
Kwadrat podwórza całymi dniami, szczególnie w czasie wakacji, rozbrzmiewał okrzykami i śmiechem. Latem zamieniał się w boisko do siatkówki i piłki nożnej, zimą w lodowisko. Jedną z ulubionych przez chłopców zabaw, była zabawa w wojnę; podstawową bronią były wystrugane z drewna karabiny i pistolety. Dziewczyny bawiły się szmacianym lalkami, grały w gumę i w klasy.
Największym problemem był podział ról, ponieważ wszyscy chłopcy chcieli być polskimi partyzantami i żołnierzami. Najmniejsi i najsłabsi nie mieli wyboru; musieli być „Szkopami”. Jednym z nich był etatowy „wróg”; pucołowaty, ciągle zasmarkany Henio Grabowski. Któregoś dnia zbuntował się; płacząc, chlipał, że nie chce już być ciągle zabijanym Niemcem. Wyciągnął z kieszeni pogięte zdjęcie wielkości pocztówki, które miało być dowodem na to, że jego ojciec był także polskim partyzantem. Otoczyliśmy Henia ciasnym kręgiem, wpatrując się w zdjęcie. Przy ciężkim karabinie maszynowym na trójnogu, stał uśmiechnięty ojciec Henia w mundurze Wehrmachtu. Biedny Henio nie mógł pojąć, z jakiego powodu ojciec sprał mu tyłek i dlaczego w kolejnych, podwórzowych bitwach znowu musiał być Niemcem.

Kino 
Wieść o tym, że w pierwszą, majową sobotę przyjedzie kino objazdowe, obiegła mieszkania na Starówce, na długo przed jego przybyciem. Budynek miejskiego kina, nazwanego po oddaniu do użytku „Leningrad” (od 1993 roku „Neptun”), był jeszcze w budowie. Największą ze ścian, od strony ulicy Lektykarskiej oplatały rusztowania, na których plastycy z gdańskiej PWSSP układali kubistyczną mozaikę. Ludzie przystawali, patrzyli i zdegustowani kręcili głowami: „Jakieś picassy nam tu robią”. 
W sobotnie popołudnie wojskowa ciężarówka z blaszaną budą wtoczyła się na podwórze, warcząc i dymiąc z rury wydechowej, oznajmiając klaksonem swoje przybycie. Seans miał się zacząć o dwudziestej, gdy całkowicie się ściemni. Kierowca i jego pomocnik wspięli się na rusztowanie i zawiesili na nim wielką płachtę białego płótna, zszytego z kilku kawałków. Mieszkańcy zaczęli wychodzić z domów, każdy z własnym krzesłem. Ustawiali je w równe rzędy i siadali na nich, wymieniając szeptem uwagi, jak w kościele. Dzieciaki obsiadły zrobione naprędce ławki z desek, wspartych na cegłach. Dla nas, a także dla niejednego z dorosłych, miało to być pierwsze spotkanie z kinem. Gdy zmrok wypełnił klatkę podwórza, projektor umieszczony w okienku blaszaka rzucił ruchome obrazy na płótno. Najpierw leciała kronika filmowa: przemawiał do nas jakiś ważny pan z wąsami, potem ujrzeliśmy hutników w stalowni, kobiety na traktorach i kolarzy ścigających się w długim, niczym wąż peletonie. Po kronice zaczęła się projekcja filmu produkcji radzieckiej „Czapajew”. Głośne, pompatyczne dźwięki muzyki rozlały się w przestrzeni. Przez płótno ekranu galopowały konie ciągnące taczanki, maszerowali i biegli żołnierze do ataku na wroga; niektórzy z nich padali martwi. W pewnym momencie pędząca lokomotywa pociągu pancernego wypełniła niemal w całości ekran i kilka kobiet z pierwszych rzędów krzyknęło przerażonych. Gdy projekcja dobiegła końca i zapadła ciemność, wszyscy siedzieli w milczeniu, jakby czekali na dalszy ciąg filmowej opowieści. Tego dnia i ja, i moi rówieśnicy z podwórka zostaliśmy zaczarowani i zainfekowani magią kina. 
Rok później kino „Leningrad” zostało otwarte, a my staliśmy się jednymi z najwierniejszych jego fanów. Mieliśmy swoje sposoby, aby bez biletów dostać się na widownię. Zawarliśmy tajny układ z bileterkami: w zamian za obietnicę nie walenia piłką w drzwi kina podczas seansów i nie wrzucania śmierdzieli z prochu i kliszy filmowej, przymykały oczy, gdy po kronice przemykaliśmy w stronę wolnych foteli. 
Układ złamały dwie nowe, niewtajemniczone bileterki. Seans przerwano, zapalono światła i wyłuskano nas kolejno spomiędzy rzędów. Zemsta była okrutna; między słupkami wspierającymi daszek nad drzwiami wyjściowymi rozciągnęliśmy drut, na wysokości kostek dorosłego człowieka. Widzowie nie obejrzeli do końca „Ostatniej walki Apacza”; wrzucone śmierdziele wypełniły salę kinową gryzącym dymem. Po chwili pod daszkiem kłębił się na ziemi tłum wpadających na siebie ludzi. Po tym wydarzeniu bileterki się poddały – kino „Leningrad” ponownie było nasze.

Kościół
W czasach mrocznej komuny, represji, inwigilacji i cenzury, kościół był bardzo ważny dla naszych rodziców; wspierał na duchu i pomagał godnie przetrwać trudne lata. Dla nas, chłopców ze „starówki” był również ważny; wielu z nas zostało ministrantami, z dumą uczestniczących w kościelnych świętach, ceremoniach i mszach. 
Msze były odprawiane w Kaplicy Królewskiej, jako że Kościół Mariacki, mocno zniszczony podczas działań wojennych, wciąż był w odbudowie. Nasz opiekun, młody wikary, był dla nas niczym starszy kumpel. W niedziele organizował wycieczki za miasto i mecze piłkarskie z ministrantami z innych parafii. Co jakiś czas, w jednej z sal na plebanii, urządzał seanse fimowe. Z terkoczącego projektora puszczał filmy dokumentalne o Watykanie, Rzymie, Paryżu, opowiadając przy tym o cennych zabytkach architektury oraz o zgromadzonych w muzeach obrazach i rzeźbach. Mogliśmy brać do rąk stare, bogato ilustrowane księgi i przeglądać je, co czyniliśmy z wypiekami na twarzach. 
Dzięki wikaremu poznawaliśmy inny, ciekawy świat i prawdziwe piękno. Nie byliśmy aniołkami, oddanymi tylko i wyłącznie ministranckiej posłudze. Potajemnie smakowaliśmy wino mszalne, uzupełniając ubytki wodą, a do kadzielnic dosypywaliśmy siarkę i kapiszony. Strzelająca i sypiąca iskrami kadzielnica potrafiła wymieść z pierwszych ławek przestraszone staruszki. 
Księża byli wyrozumiali, rzecz jasna do pewnych granic, dla naszych postępków i psot. Jedną z butelek wikary napełnił jakąś obrzydliwą cieczą w kolorze wina; kolega, który najczęściej  dobierał się do zakazanego trunku, upił spory łyk i wybiegł z zakrystii z krzykiem, tłumiąc wymiotne odruchy. Od tej pory żaden z ministrantów już nigdy nie tknął wina. 
Atrakcyjnym, wyczekiwanym przez nas  okresem, był czas kolędowania z proboszczem lub wikarym. Panie domu zapraszały księdza do pokoju z ołtarzykiem na stole, a ministrantów do kuchni, gdzie częstowały ciasteczkami i cukierkami, wciskając w dłonie drobne monety. Pewnego zimowego dnia, pod koniec kolędowania, w jednym z mieszkań, księdza proboszcza usadowiono przy suto zastawionym stole, z okazji urodzin któregoś z domowników. Widocznie proboszcz wypił zbyt dużo nalewki, którą  go częstowano, bo droga powrotna przez zasypane śniegiem, śliskie ulice, okazała się „drogą przez mękę”, dla niego i dla nas. Leżał w śniegu kilka razy, a my razem z nim. Staraliśmy się utrzymać go w pionowej pozycji, podpierając z obu stron, lecz ze względu na jego pokaźną tuszę, było to nieskuteczne. 
Po pół godzinie dotarliśmy z wielkim trudem pod drzwi plebanii. Dobroduszny proboszcz, chwiejąc się, sięgnął po portfel i wręczył nam po dwadzieścia złotych, cedząc niewyraźnie słowa: „Dobrzy z was chłopcy. Dziękuję”.