Wrzeszcz 1945. Koniec i początek.
W naszym tekście spisaliśmy wspomnienia dwóch osób: naszego dziadka Kazimierza Jarosza oraz p. Wolfganga Sandena, który do 1945 roku zajmował z rodziną nasze obecne mieszkanie. Obaj są rówieśnikami - w 1945 mieli po siedem lat. Spisaliśmy wspomnienia z krótkiego okresu od marca do września 1945, czyli z okresu, w którym obaj mogli się mijać na ulicy. Okresu, który dla jednego był końcem a dla drugiego początkiem życia w Gdańsku.
Wolfgang Sanden: Szturm
W 1945 roku mieszkałem z mamą i dwójką rodzeństwa przy Ostseestrasse 77 we Wrzeszczu. Ojciec który pracował jako mechanik w Stadtische Krankenhaus przy Dellbruck Allee został w 1943 zmobilizowany i był na froncie. Później się dowiedzieliśmy, że zmarł w lecie 1945 w brytyjskim obozie jenieckim w Wolfsburgu. Kiedy zbliżał się sowiecki atak, przejęci grozą mieszkańcy okolicznych ulic schronili się w wielokondygnacyjnym schronie przeciwlotniczym przy Frauen-Klinik. Między nimi także nasza rodzina. Panowała tam dziwna atmosfera. Wszędzie na ziemi, na przywleczonych z domów kołdrach koczowały rodziny: w zasadzie same kobiety z dziećmi. Światło nielicznych lamp było słabe i nieustannie migotało. Wszyscy w otępieniu przysłuchiwali się dobiegającym z zewnątrz odgłosom eksplozji. We Wrzeszczu zapanował chaos. Nagle w schronie podniósł się harmider. Wtargnęli Rosjanie i zaczęli wszystkich wypędzać na zewnątrz. Wojna się jednak jeszcze nie skończyła. Ruszyliśmy biegiem do naszego domu podczas gdy naokoło wybuchały granaty moździerzowe. Podobno niemieckie. Po drodze przerażający widok. Na bruku leżąca we krwi zabita 13-letnia córka sąsiadów, państwa Köpke. Biegliśmy dalej. Za osłoną skrajnego domu przy Simsonweg, na schodkach stali rosyjscy żołnierze. Dopadliśmy do pierwszego budynku na rogu Curickeweg i Ostseestrasse. Tam wpadliśmy do piwnicy i poprzez specjalnie w tym celu wybite otwory w ścianach, przez kilkadziesiąt piwnic dotarliśmy do naszej. Dopiero tam zauważyłem, że mały odłamek kamienia z bruku lub krawężnika wbił mi się w żuchwę. Nie było warunków, żeby go usunąć a potem rana się szczęśliwie się zagoiła. Noszę ten kawałek Wrzeszcza do dzisiaj.   
Koniec panowania Hitlera na Wschodzie nastąpił z całą bezwzględnością: mogliśmy z Wrzeszcza przez wiele nocy oglądać łunę pożarów nad centrum Gdańska. Zdesperowani mieszkańcy Głównego Miasta szukali ratunku przed płomieniami w wodach Motławy. W naszym sąsiedztwie zniszczenia były niewielkie, tylko naprzeciwko w okolicach Neuschottlandschule paliły się baraki do niedawna użytkowane przez strażników obozu dla jeńców sowieckich.

Kazimierz Jarosz: Gdańsk po raz pierwszy
Do 1945 roku mieszkałem ze swoją rodziną we Lwowie. Mój ojciec był szewcem. Mając za sobą doświadczenie okupacji sowieckiej w latach 1939 – 1941 wiedział na pewno, że w żadnym wypadku nie chce „przez zasiedzenie” zostać obywatelem sowieckim. W lutym 1945 roku zapadła więc decyzja, że opuszczamy Lwów. Pytanie dokąd? Ciotka Janka, bratowa mojego ojca była przed wojną na wycieczce szkolnej w Gdańsku. Była zachwycona przepięknym dostatnim miastem więc skoro teraz ma być polskie to jedźmy tam! Wyruszyliśmy w kilka spokrewnionych rodzin w lutym a może w marcu 1945 r. Miałem wtedy 7 lat. Jechaliśmy dosyć długo. Najpierw osobowymi wagonami do Łańcuta (tu ok. 2 tygodniowy postój) potem do Katowic, a stamtąd do Gdańska. W okolicach Katowic pociąg zatrzymał się przy jakiejś niewielkiej miejscowości, która przed wojną była po niemieckiej stronie granicy. Wyszliśmy z pociągu z ojcem rozejrzeć się. Miasteczko, czy duża wieś była czysta i niezniszczona ale zupełnie pusta. Pamiętam, że było już wiosennie, ani śladu śniegu, który leżał jeszcze w Łańcucie. Pamiętam też na jednym z płotów kolorową papugę, która zupełnie nie bała się ludzi. Zapewne została wypuszczona przez uciekających mieszkańców.  Do pociągu przyszło dwóch uzbrojonych cywili. Jeden z nich przedstawił się jako sołtys. Zachęcali do osiedlenia się we wsi. Tłumaczyli, że domy są puste, umeblowane, Niemców już nie ma. Wszyscy wysiadać! – namawiali. Nikt nie wysiadł. Dla nas to był obcy kraj, ludzie bali się tu zostać. W całej wiosce było tylko tych dwóch typów z karabinami, przecież nas nie obronią jak wrócą Niemcy. Pojechaliśmy dalej.  Przez Bydgoszcz i prawdopodobnie przez Wielki Kack dojechaliśmy do Gdańska od strony Gdyni. Pociąg zatrzymał się na stacji towarowej we Wrzeszczu (dzisiejszy przystanek SKM Gdańsk Zaspa). Dalej nie można było jechać. Z peronu widać było lotnisko i równo ustawione, porzucone ale jeszcze nie rozszabrowane samoloty Luftwaffe. Na poboczu torowiska leżały ścierwa koni a pomiędzy nimi wystająca z ziemi ludzka dłoń wskazująca miejsce płytkiego pochówku. Z przyległego do stacji wiaduktu widać też było dymy pożarów nad centrum miasta. To musiały być pierwsze dni kwietnia.  Kilka osób z transportu, między innymi mój ojciec, wujek Miśko i ciotka Janka poszło na zwiady do miasta. Mnie oczywiście nie zabrano, zostałem w wagonie razem z mamą i siostrą. „Zwiadowcy” poszli dzisiejszą ul. Grunwaldzką przez centrum Wrzeszcza, aż do Wielkiej Alei. Wrócili przerażeni i przybici, ciotka Janka – pomysłodawczyni wyjazdu do Gdańska – rozhisteryzowana. Wszędzie pożary i zniszczenia, pijane rozpasane żołdactwo sowieckie, na lipach Wielkiej Alei wiszący jeszcze dezerterzy powieszeni przez niemiecką żandarmerię. Na cmentarzu przy Politechnice ojciec zobaczył leżącego przy jednym z grobów starszego mężczyznę. Kiedy się nim zainteresowano dał do zrozumienia, że czeka tutaj na śmierć.  Dalej w kierunku śródmieścia już nie szli – ciężkie chmury dymów mówiły same za siebie. 
Nie wiem czy ktoś z naszego transportu wysiadł wtedy w Gdańsku, ale większość zdecydowała się jechać do Gdyni. Pociąg stanął chyba w Gdyni Głównej, w każdym bądź razie pamiętam, że kręciliśmy się z ojcem po śródmieściu. Miasto było całkowicie wyludnione ale niezniszczone. Tylko chodniki były zasłane potłuczonym szkłem okiennym. Nikt tego jeszcze nie sprzątał. Zostaliśmy zaproszeni do jakiegoś mieszkania przez rodzinę polską, chyba miejscowych mieszkających tam od lat trzydziestych. Zachęcali do osiedlenia się w Gdyni twierdząc, że wszystkie mieszkania wokół stoją puste. Wróciliśmy z dobrymi wieściami na dworzec gdzie zapanował entuzjazm. Wszystkie rodziny wystawiły równiutko swój dobytek na peron. Wszędzie robione były radosne porządki, w ramach których obcięto mojej siostrze warkocze aby pozbyć się wszy. Pamiętam ja jak dzisiaj siedzącą zapłakaną na stołku pomiędzy tobołami, a ona z tego dnia pamięta tylko te warkocze. Wszyscy spędzili tę noc jeszcze w wagonach nie mogąc doczekać się poranka, który miał być początkiem ich nowego życia. Niestety nie była to jednak spokojna noc bo stacja została ostrzelana, prawdopodobnie przez niemiecką artylerię z Helu. Raban! Mnie rzucono pomiędzy toboły na peronie gdzie przeczekałem atak. Rano baby podniosły lament, że nie chcą ginąć na sam koniec wojny i że musimy jechać „nazad”. Z tego co wiem nikt nie wysiadł, co było chyba nadmiarem ostrożności, i wszyscy wróciliśmy pod Bydgoszcz. 
Wofgang Sanden: Eschenweg
Moja mama nigdy za dużo nie mówiła, w zasadzie wydawała tylko rozkazy. Takie pruskie wychowanie. Dlatego nie wiem czy spotkało ją to co w tym czasie było udziałem większości niemieckich kobiet w Gdańsku. Coś o nastroju tamtych dni po zdobyciu miasta mówi pewna scena, której sam nie pamiętam, ale znam z późniejszej relacji mojej mamy. W naszym mieszkaniu na Ostseestrasse zebrało się kilka sąsiadek z dziećmi. Zamknięto okna.  Do pokoju przeniesiono z łazienki mały żeliwny piecyk i rozpalono w nim ogień. Mieszkanie szybko wypełniło się dymem. Na szczęście ktoś się w porę opamiętał i już nie podejmowano takich prób. Życie było bardzo ciężkie, w zasadzie ludność pozbawiona była wyżywienia. Pamiętam leżącego na naszej ulicy martwego konia, który został przez okolicznych mieszkańców obrany do kości. Nie wiem jakim cudem to przetrwaliśmy. 
Wkrótce po ustaniu walk usłyszeliśmy rytmiczne uderzenia młotka o nasze drzwi. Jakiś ruski komisarz przebił karteczkę, że mamy opuścić mieszkanie. Zebraliśmy manatki i ruszyliśmy na Eschenweg gdzie mieszkała nasza rodzina. Nie za bardzo lubiłem dom moich dziadków bo panowała tam zawsze sztywna atmosfera. Obowiązywała zasada, że dzieci ma być widać ale nie ma być słychać. Wolałem dom dziadków od strony mamy w Wisłoujściu. Dla mnie to był raj. Niestety ich już w Gdańsku nie było. Udało im się szczęśliwie uciec drogą morską jeszcze przed zdobyciem miasta. Oprócz dziadków na Eschenweg mieszkała ciotka Greta, bibliotekarka i ciotka Erna, nauczycielka. W mieszkaniu po drugiej stronie ulicy mieszkał wujek Ernst z ciotką Käte i to właśnie u nich zamieszkaliśmy. Któregoś ranka dowiedzieliśmy się, że ciotka urodziła swoje kolejne dziecko. „Dzisiaj w nocy był u niej bocian” oznajmiła nam mama. „Dlatego musi pozostać w łóżku bo ten bocian ją podziobał”. Muszę przyznać, że wcześniej nie spostrzegłem, że jest w ciąży i poród był dla mnie dużym zaskoczeniem. Niestety wujek Ernst nie długo mógł się cieszyć swoim nowym dzieckiem. Wrócił do domu zwolniony z niewoli, ale wycieńczony kilka dni potem zmarł. Powieźliśmy go na zwykłej furmance na cmentarz. 
Pamiętam, że w tym czasie moja mama nawiązała jakieś bliższe relacje z młodą Polką mieszkającą gdzieś w pobliżu. Jak już nie mieliśmy zupełnie grosza żeby kupić żywność, wtajemniczyła ją gdzie ukryła dywan z naszego mieszkania. Razem zakradły się do piwnicy i na ramionach wyniosły ciężką zdobycz, którą następnie z sukcesem upłynniły. Niemcy sprzedawali wszystkie swoje ruchomości starając się przetrwać do czasu wyjazdu.

Kazimierz Jarosz: Gdańsk po raz drugi
Do Gdańska przyjechaliśmy ponownie chyba na początku lipca 1945. W każdym bądź razie pierwsze potwierdzenie zameldowania z PUR-u nosi datę 6 lipca. Przyjechaliśmy jak poprzednio na tą samą stację przy lotnisku. W mieście było jeszcze pełno sowieckiego wojska ale było już spokojniej. Ojciec wyszedł na rozeznanie i niedaleko od stacji znalazł opuszczony dom w zabudowie szeregowej przy ul. Kunickiego. Jak to było w zwyczaju, zostawił na drzwiach kartkę, ze dom jest zajęty przez takiego a takiego i wrócił na stację, żeby zająć się transportem. Gdzieś przy Grunwaldzkiej ojciec znalazł Kaszuba, który miał konia i wóz i który został wynajęty do przetransportowania naszego dobytku ze stacji do nowego domu. Trochę to wszystko trwało, więc jak dojechaliśmy do upatrzonego domu jakaś inna rodzina kończyła się właśnie wprowadzać. Przyznali, że widzieli kartkę na drzwiach ale ją zignorowali bo było powszechnie znane, że w ten sposób „rezerwowali” dla siebie mieszkania szabrownicy. Oznaczali w ten sposób większą ich ilość, żeby mieć czas wywieźć z nich meble. Więc nikt się na nikogo nie gniewał i pojechaliśmy dalej szukać lokum. Pojechaliśmy Kilińskiego i skręciliśmy w lewo w Kościuszki. Jadąc Kościuszki w kierunku Hallera minęliśmy po prawej spalone bloki mieszkalne i skręciliśmy w pierwszą ulicę w prawo. To była ulica Pestalozziego. Budynki położone pomiędzy ul. Kościuszki a szkołą o numerach 19, 17, 15 były całe. Tu pod numerem 19 na parterze znaleźliśmy czyste, niezniszczone, aczkolwiek dokumentnie wyczyszczone przez szabrowników mieszkanie. Oficjalnie zameldowaliśmy się tam 6 lipca 1945.
Kazimierz Jarosz: ulica Pestalozziego
Większość mieszkań w naszej okolicy zajęta była jeszcze przez Niemców. Nie pamiętam, żadnych ekscesów, żadnego brutalnego wyrzucania z domów. Niemcy, który jeszcze pozostawali w mieście często dzielili swoje mieszkania z nowoprzybyłymi. Wynikało to być może z tego, że mieszkania były przydzielane przesiedleńcom wraz z „tymczasowymi lokatorami”. Ale myślę także, że to mogło być dla wielu Niemców wygodne: jeśli znaleźli z nowymi współlokatorami wspólny język to stanowili oni dla nich swego rodzaju ochronę. Nie pamiętam żeby w naszym domu mieszkali jeszcze Niemcy. Mieszkanie na parterze obok nas zajmowała rodzina Kopaczy. Mieszkania na I piętrze zajmowały rodziny Szewców i Lipków. Na II piętrze mieszkała rodzina Bogdanowiczów z Wilna. Z synami Lipków i Kopaczy chodziłem potem do szkoły na Pestalozziego. Pamiętam jeszcze, że stary Lipka był kolejarzem i zginął w dużej katastrofie kolejowej w Szczecinie. Mój ojciec jako szewc szybko uruchomił w mieszaniu swój warsztat i jak można się domyślić miał masę roboty.
Z tego co pamiętam bloki przy Kościuszki stojące po stronie lotniska były zajęte przez wojskowych sowieckich. Druga strona Kościuszki była spalona. Na Placu Wybickiego był bazar na którym okoliczni Niemcy, a w zasadzie w prawie wyłącznie Niemki (a było ich wtedy zdecydowanie więcej niż Polaków) wyprzedawały swoje ruchomości aby zdobyć środki do życia. Koszyki z nićmi, ciuchami, futra, zastawa stołowa itd. Pamiętam jak na bazarze pojawiali się sowieccy żołnierze i ciągnęli co młodsze Niemki do okolicznych bram. Nie pomagały błagania. Odpowiadali: niczewo, niczewo. Pamiętam też taką scenę jak jeden z kupujących Polaków po obejrzeniu oferowanego przez Niemkę swetra zawinął go pod pachę i próbował odejść bez płacenia. Niemka w płacz. Inni kupujący zatrzymali go a on głośno tłumaczył, że mu się należy bo przez Niemców stracił wszystko. Odpowiedź była twarda: „Myśmy też wszystko stracili. Zapłać!”.
Innego dnia pamiętam jakieś zbiegowisko. Jakiś raban. Jak to dzieci, zaciekawieni wmieszaliśmy się w tłum. Z któregoś z domów oficer sowiecki wyprowadził żołnierza. Oficer miał przewieszony przez ramię pas żołnierza i trzymał w ręku jego czapkę. Ludzie się nawzajem pytali o co chodzi i ktoś żartobliwie rzucił, że „sołdat chciał babie kołdrę zabrać” . Oficer wyprowadził żołnierza za róg i zastrzelił.
Na tymże placu Wybickiego organizowano zbiórki Niemców do wywózki do Niemiec. Przychodziły z tobołami głównie kobiety z dziećmi i starcy. Dorosłych mężczyzn prawie nie było. Masowo używali drewnianych wózków na czterech kołach będących miniaturką konnych wozów drabiniastych. Niektóre były bardzo ładnie wykończone i bardzo mi się podobały. Prawdziwa niemiecka robota. Na tych wózkach mieli co cięższe bagaże do tego prawie wszyscy nieśli plecaki. Przychodzili na plac sami ale potem uformowana kolumna była pilnowana przez milicjantów na rowerach. Kolumny szły ulicą Pestalozziego, Kościuszki i dalej do tej samej stacji towarowej przez którą myśmy przyjechali. Wypisz wymaluj jest taka scena w filmie „Blaszany Bębenek”. Pamiętam pewną scenę, która się wydarzyła kiedy obserwowałem jeden z takich pochodów. Od kolumny oderwała się starsza kobieta, chyba nawet poruszająca się o lasce. Nie wiem co miała zamiar zrobić ale tak jakoś pod kątem oddalała się od kolumny. Jeden z milicjantów coś zaczął krzyczeć, potem rzucił rower i zaczął biec w kierunku staruszki ściągając w biegu karabin z pleców. Dopadł do kobiety i uderzeniem kolby zagonił ja do kolumny.
Innym razem na schodkach naszego domu zauważyłem siedzącą Niemkę. Koło niej kręciła się dwójka dzieci: chłopczyk ze 3 lata i dziewczynka około 4-5 lat. Chłopczyk o coś prosił. Kobieta wyjęła z parcianej torby kawałek suchego chleba i podała dziecku. Mały marudził, może chleb był zbyt twardy. Kobieta zabrała mu go i wyjęła drugi kawałek: suchą kromkę z wyraźnym śladem ugryzienia. Ten kawałek chleba też nie znalazł uznania w oczach dzieciaka. Zniecierpliwiona matka wyrwała mu chleb i schowała zrezygnowana. Prawdopodobnie to było wszystko co zdołała użebrać.  Mały płakał wniebogłosy.
I inna scena. Bloki przy Kościuszki miały na zapleczu takie jakieś takie szopy, szauerki. Kiedyś kręciliśmy się tam z kolegami i zaobserwowaliśmy niezwykłą scenę.  W jednej z tych szop leżały na ziemi zwłoki starszego mężczyzny. Obok dwóch chłopaków, Niemców w wieku 15-16, może jego wnuków, budowało  trumnę. Mieli porządne narzędzia i starali się bardzo, aby miała ona właściwe kształty. Żadna prosta skrzynia, tylko porządnie profilowana trumna. Pasowali zwężające się ku górze wieko, które ciągle nie pasowało do korpusu. W końcu, po zakończeniu pracy powieźli trumnę na ręcznym wózku na jakiś cmentarz.
Kazimierz Jarosz: Śródmieście
Pamiętam wyprawę z ojcem do śródmieścia. W lecie 1945 roku Główne Miasto było jedną wielką kupą gruzów z wąskimi ścieżkami zamiast ulic. Pamiętam, że byliśmy w wypalonym budynku na rogu Piwnej i Tkackiej. Był wypalony ale nie zawalił się bo jako jeden z nielicznych posiadał solidne ceramiczne stropy. W środku były pozostałości jakichś maszyn, które bardzo interesowały ojca. Mnie natomiast spodobały się wypełnione ołowianym śrutem ceramiczne przeciwwagi do opuszczanych przemysłowych lamp.
Pamiętam także naszą wizytę w wielokondygnacyjnym schronie na ulicy Olejarnej. Ciemne wnętrza wszystkich kondygnacji  zasłane były grubą warstwą pierza. Wyglądało to jak jakiś monstrualny kurnik. Nie mogliśmy się nadziwić skąd to wszystko tam się wzięło. Dopiero kilkadziesiąt lat później starszy kolega, który wkroczył do Gdańska jako żołnierz 1 Armii WP wytłumaczył o co chodziło. Otóż pierze pochodziło z kołder i poduszek, które musieli tam pozostawić okoliczni mieszkańcy kiedy byli wypędzani przez krasnoarmiejców na zewnątrz. Ci ostatni rozpruwali kołdry szukając kosztowności a potem zabierali dobrej jakości, gęsto tkane płótno ze sobą bo w Sojuzie nawet coś takiego było rarytasem. 
Kazimierz Jarosz: Morze
Krótko po wprowadzeniu się na Pestalozziego wybraliśmy się w upalny dzień na plażę. Szliśmy na przełaj przez lotnisko i dotarliśmy do dzikiej plaży pewnie w okolicach dzisiejszego mola na Zaspie. Upał był cholerny, pogoda bezwietrzna, może płaskie jak stół. Wtedy pierwszy raz zobaczyłem morze ale już nigdy więcej nie widziałem go tak spokojnym. Na plaży było masę ludzi. Na wydmach blisko plaży była bateria artylerii przeciwlotniczej. Wciąż stały dwa lub trzy długolufowe działa 88 mm. Mogliśmy siadać na krzesełkach dla obsługi i kręcąc różnymi kółkami obracać całe potężne działo. Przy brzegu leżały dwa wraki. Jeden w zasadzie stał wyrzucony na plażę a drugi leżał na płyciźnie kilkadziesiąt metrów od brzegu. Ten drugi z nich był wrakiem statku remontowego a może ratowniczego. W ładowniach miał masę zbiorników w kształcie rur o średnicy kilkudziesięciu centymetrów. Może to były butle na gazy spawalnicze? Może na sprężone powietrze? Były tam też jakieś tokarki i inne maszyny. Statek był zniszczony eksplozją torpedy albo miny morskiej. Drugi był zaś wrakiem zbiornikowca i wyglądał na nieuszkodzony tylko wyrzucony na brzeg. W upalne dni ze zbiorników wydobywał się odór ropy czy mazutu, podobno były nawet przypadki, że co ciekawsi eksploratorzy wraku tracili tam przytomność od tych oparów. Jak widać atrakcji było w bród i gdy tak sobie wypoczywaliśmy na plaży nagle zerwał się szkwał, niebo pociemniało, zrobiła się fala. W morzu kąpała się grupa żołnierzy, ktoś tam zaczął się topić, wybuchła niemalże panika. Zrejterowaliśmy do domu.
Potem przyjeżdżałem w to miejsce jeszcze wielokrotnie tym razem z ojcem i wynajętym furmanem. Za wydmami i linią okopów stały jakieś baraki. Ojciec z woźnicą rozbierali je na opał a ja wałęsałem się wokół. Był tam radziecki czołg zniszczony na minie przeciwczołgowej. Wokół niego leżały jakieś szmaty rojące się od robaków – pewnie pozostałości załogi. Leżała też porozrzucana amunicja artyleryjska. Starsi chłopcy „rozbrajali” naboje wydobywając z nich proch. Miał on formę długich rurek, które wtykało się w ziemię i podpalało. Wtedy bardzo pięknie leciały w górę. W wielu miejscach leżały także odsłonięte przez saperów miny przeciwczołgowe. Wiedziałem że pod ciężarem człowieka a tym bardziej siedmiolatka nie wybuchną ale jednak budziły respekt. 
Robiłem także samodzielne wyprawy pod stację Gdańsk Zaspa gdzie stała większa ilość porzuconych niemieckich samolotów wojskowych. Nie były już one w tak dobrym stanie jak w czasie naszej pierwszej bytności na stacji w kwietniu. Rozszabrowane, często leżące już na brzuchach wraki były  cały czas dla nas chłopców bardzo ciekawe. Mnie zwłaszcza fascynowały wykonane z niesłychaną precyzją mechanizmy śmigieł – zespoły trybów pozwalające płynnie zmieniać kąt łopat śmigła. W tamtym rejonie były też jakieś spalone magazyny lotnicze – chyba z mundurami. Grzebiąc w pogorzelisku natrafiłem na dwa kordziki lotnicze. Zaniosłem łup po cichu do domu i schowałem w piwnicy w wyczystce kominowej. Może są tam do dzisiaj. 
Wolfgang Sanden: Wyjazd
Nasz pobyt na Eschenweg dobiegł końca we wrześniu 1945. Moja mama wraz z trójką dzieci (wliczając w to Gerharda, który urodził się w 1944 i zmarł wkrótce po wojnie w 1946) dostała miejsce w tzw. pociągu czerwonego krzyża. W zamkniętym wagonie towarowym rozpoczęliśmy długą podróż w nieznane. W każdym bądź razie na Zachód. Wagon towarowy szybko stał się wspomnieniem luksusu bowiem gdzieś po drodze zostaliśmy przesadzeni na otwartą lorę. Musieliśmy bardzo uważać na zakrętach, żeby z niej nie spaść. W czasie licznych nieprzewidzianych postojów, matka zeskakiwała na tory i szukała na okolicznych polach czegoś do jedzenia. Potem między torami rozpalała ognisko i gotowała co tam znalazła. Niedobrze było kiedy maszynista krótkim gwizdem oznajmiał odjazd i nie czekając aż wszyscy z powrotem wsiądą do wagonów ruszał.  W końcu jakoś dojechaliśmy do sowieckiej strefy okupacyjnej. Ale to już zupełnie inna historia.

Kazimierz Jarosz: Szkoła
W naszym sąsiedztwie znajdowała się szkoła w której zacząłem naukę we wrześniu 1945. Budynek był nadzorowany przez władze sowieckie i pilnowany przez wartownika, którego nazywaliśmy Wania. Był to już raczej starszy człowiek, siwy, grubawy i bardzo dobrze do nas, dzieci usposobiony. Chodził całymi dniami wokół budynku szkoły z pepeszką na plecach i nudził się jak mops. I pewnie z tych nudów chętnie z nami rozmawiał. Kiedyś przyniosłem mu wygrzebane gdzieś na szkolnym boisku naboje do pepeszy. Wania rozsiadł się na murku i każdy nabój zaczął skrupulatnie czyścić chusteczką przed wepchnięciem go do magazynka. Kilka pogiętych oddał mi z uśmiechem do zabawy. Innym razem w jakimś wyłomie muru znalazłem dwa granaty moździerzowe. Pobiegłem do Wani i zameldowałem o znalezisku. Odpowiedział: No przecież  ja sam je tam schowałem, żebyście się nimi nie bawili. W okolicy były też inne atrakcje: na boisku szkolnym stały wraki dwóch czy trzech lekkich samolotów niemieckich, z których wykręcaliśmy części. Kiedy przyszedł 1 września przed budynkiem szkoły zgromadziła się dzieciarnia. Nie pamiętam rodziców i nauczycieli, były tylko same dzieciaki. A przed wejściem do szkoły smutny Wania, który tłumaczy, że nie może otworzyć drzwi bo „nielzja”. Trwało to może z pół godziny aż wyszedł ze szkoły jakiś sowiecki oficer i skinął na Wanię, że może nas wpuszczać. Nie wiem o co chodziło, może oficer próbował wyłudzić jakiś okup na wódkę, w każdym bądź razie po przeszło półrocznej przerwie wznowiłem edukację. Zaczęło się normalne życie.