Odbudowa kamienicy przy ul Garncarskiej

Ulicę Garncarską w Gdańsku można przejść w dwie minuty. Prowadzi od dworca głównego na Główne Miasto. Z jednej strony ulica kończy się jedną z najładniejszych gdańskich kamienic Domem Opatów Pelplińskich, którego ściana od strony kanału Raduni co roku w październiku przybiera barwę czerwoną od rosnącego tu winobluszczu. Z drugiej strony, przy Targu Drzewnym znajduje się budynek nieistniejącego już klubu „Rudy Kot”. 
Na zdjęciach z końca lat 40 XX w. widać jeszcze ogrom zniszczeń wojennych, morze ruin, potrzaskane ściany kamienic. Okolice Targu Drzewnego, na którym nie ma już wysmukłej kolumny upamiętniającej zwycięstwa żołnierzy niemieckich, wyglądają smętnie. Gdy jednak patrzymy dalej w stronę dworca głównego, widać że ulica Garncarska nie jest pusta. Stoi na niej sporo domów. Niektóre prawie kompletne. Ta ulica zachowała się po działaniach wojennych w niezłym stanie. Gdy w prestiżowych kwartałach Głównego Miasta, na ulicy Długiej i Ogarnej planowano dopiero rozpoczęcie odbudowy, na Garncarskiej mieszkali już ludzie. 
Jednym z nich był mój dziadek, Feliks Waszkiewicz, i jego rodzina. Dziadek przyjechał na wybrzeże gdańskie z Kielc, gdzie przed wojną prowadził zakład szewski. Nie da się już ustalić kiedy pojawił się w Gdańsku po raz pierwszy. Wiemy jednak z dokumentów, że w 1948 r. przejął odbudowę kamienicy przy Garncarskiej 32, pochodzącej z przełomu XIX/XX w. W 1946 r. ta kamienica została wydzierżawiona pod odbudowę innej osobie, która po dwóch latach prac nie była jednak w stanie prowadzić ich dalej. Wówczas zawiązała spółkę z moim dziadkiem i jeszcze jedną osobą. Kilka miesięcy później spółki już nie było, a odbudowę kontynuował jedynie dziadek. Był koniec roku 1948. 
W ciągu kilku powojennych lat wielu mieszkańców Gdańska otrzymało zrujnowane budynki w dzierżawę pod odbudowę. Miasto spodziewało się, że prywatny kapitał wspomoże odbudowę miasta, ale nie zabezpieczyło ludzi, którzy ponosząc wyrzeczenia z trudem zdobywali materiały i pozyskiwali fachowców. Nieruchomości oddawano w dzierżawę na mocy dekretu z października 1945 r. o rozbiórce i odbudowie budynków zniszczonych i uszkodzonych w czasie wojny, który nie dawał prawa własności nieruchomości, a jedynie prawo do 10 letniej dzierżawy i do pierwokupu po ukończonej odbudowie. Co prawda w 1947 r. zaczęła obowiązywać ustawa o popieraniu budownictwa, która dawała prawo do własności (dzierżawy wieczystej) odbudowanego budynku, uznanego za tzw. odbudowę nową, ale gmina Gdańsk nadal podpisywała umowy z prywatnymi budowniczymi na podstawie dekretu z 1945 r. W ten sposób odbudowujący inwestowali swój kapitał i poświęcali czas nie uzyskując prawa własności, a jedynie dzierżawę na określony czas. 
Z takim „zabezpieczeniem” domy na Garncarskiej odbudowywały co najmniej 3 osoby. W całym Gdańsku, na Głównym Mieście i we Wrzeszczu,  było ich około setki. Prawdopodobnie większość z nich po uzyskaniu prawa do odbudowy otrzymała, tak jak mój dziadek, krótki termin na doprowadzenie budynku do stanu używalności. Zgodnie z orzeczeniem Zarządu Miejskiego budynek zniszczony był wskutek działań wojennych w 72%. Zniszczone były stropy i dach, spalone elementy drewniane, zdezolowane instalacje. Stały jedynie ściany zewnętrzne, całe wnętrze trzeba było zbudować od nowa. 
Pierwotny termin zakończenia odbudowy ustalono na 31 października 1948 r. Biorąc pod uwagę stopień zniszczenia, nawet przy najdalej idącej mechanizacji pracy, o której w tamtych czasach nie mogło być mowy, wykonanie prac budowlanych w ciągu kilu miesięcy byłoby niemożliwe. Na szczęście, złożenie odpowiednich podań w zarządzie miasta spowodowało to, że termin zakończenia odbudowy przesunięto ostatecznie o 3 lata. 
Jak trudno było wówczas w Gdańsku rozpocząć odbudowę świadczy fakt, że dopiero w sierpniu 1949 r. Ministerstwo Odbudowy zatwierdziło do realizacji projekt budowy głównomiejskiego osiedla mieszkaniowego w Gdańsku. Po 4 latach burzliwej dyskusji na temat charakteru odbudowy Głównego Miasta przystąpiono do działania. 
W 1950 r. dziadek musiał oddać miastu lokal użytkowy na parterze, w którym prowadził pracownię szewską. Stracił swój prywatny warsztat pracy, co było wówczas normą. Musiał zatrudnić się w spółdzielni rzemieślniczej. Od lat na parterze działa sklep papierniczy.
W 1951 r. budynek był na tyle doprowadzony do użytku, że mogli w nim otrzymać meldunek nowi mieszkańcy. Pierwsze piętro było zamieszkałe już w 1949 r., a więc na dwa lata przed zasiedleniem pierwszych kwartałów ulicy Długiej. Sąsiedzi z II i III pietra dołożyli się do remontu swych mieszkań. Przez kilkanaście lat, przy licznych prośbach o dokonanie odbioru technicznego budynku, Zarząd Miasta wyszukiwał kolejne powody, aby takiego odbioru nie dokonywać. 
W drugiej połowie lat 60 wykorzystano donos jednej z lokatorek na niezgodne z planem postawienie  ścianki działowej, aby zarzucić dziadkowi samowolę budowlaną. Zarząd Miasta wykorzystał ten fakt jako pretekst do odebrania dziadkowi prawa do odbudowy i przejęcia budynku w swój zarząd. Przejmując budynek w 1968 r. urzędnicy, po 10 minutowych oględzinach, stwierdzili że odbudowa nie została zakończona (brak było tynków od strony podwórza) i zalecili, aby nowi administratorzy przeprowadzili remont generalny kamienicy. Dziadek zmarł kilka lat później, niepogodzony z tymi decyzjami.
Od chwili przejęcia kamienicy przez miasto, czyli od 1968 r. minęło 47 lat. W tym czasie osoby odbudowujące kamienice gdańskie występowały do sądów o przeniesienie na ich rzecz własności odbudowanych budynków i ustanowienie użytkowania wieczystego gruntów. Sądy jednak odmawiały uznania tych roszczeń, po tym jak Sąd Najwyższy stwierdził w 1973 r., że ustawa o popieraniu budownictwa z 1947 r. dająca odbudowującym większe prawa nie uchyliła postanowień dekretu z 1945 r. Dopiero w 1996 r. Sąd Najwyższy Izby Administracyjnej przyjął, że przepisy ustawy z 1947 r. uchyliły z dniem jej wejścia w życie przepisy dekretu z 1945 r. dotyczące praw osób, które odbudowywały budynki zniszczone w 66%. Umożliwiło to ponowne ubieganie się spadkobierców osób odbudowujących Gdańsk o przyznanie prawa własności odbudowywanych budynków. Wiemy, że zrobiło to, z pomocą znanego gdańskiego adwokata Romana Nowosielskiego, kilkanaście osób. W ten sposób została odzyskana jedna z kamienic przy naszej ulicy, inne na Wałach Jagiellońskich, na Chmielnej i w innych częściach miasta. My początkowo także o tym myśleliśmy, ale nie udało się uchylić decyzji administracyjnych na poziomie sejmiku samorządowego, a koszty postępowania sądowego przy wsparciu mecenasa Nowosielskiego byłyby dla nas zbyt wysokie. Nie żałujemy tego jednak. Nasza rodzina nie została wysiedlona z kamienicy po jej odbudowie, tak jak to zdarzyło się innym rodzinom odbudowującym swe dzierżawione budynki. Dorastaliśmy, mieszkając cały czas w kamienicy wraz z naszą mamą, która także była bardzo zaangażowana w prace przy odbudowie. W tym samym budynku mieszkali i nadal mieszkają niektórzy z sąsiadów z lat 50, obecnie już w starszym wieku, dla których jest to także ich dom rodzinny. Razem z nimi wykupiliśmy ostatnio swoje mieszkania, co zakończyło sprawę ich przejmowania. 
Zalecenia z 1968 r.,  dotyczące remontu generalnego budynku wystawione przez przejmujący go Zarząd Miasta, dotąd nie zostały zrealizowane. Budynek nadal nie posiada tynków od strony podwórza, czym wyróżnia się od otoczenia. W tym roku jednak wspólnota mieszkaniowa, która zawiązała się kilka lat temu postanowiła wziąć kredyt na wykonanie tych prac. W ten sposób odbudowa domu przy ulicy Garncarskiej 32, rozpoczęta prawie 70 lat temu przez naszego dziadka przy współudziale sąsiadów, zakwestionowana w latach 60 przez urzędników miejskich, zostanie wreszcie dokończona.